Prema zvaničnom registru političkih stranaka Republike Srbije koji vodi Ministarstvo državne uprave i lokalne samouprave od 133 upisana politička subjekta, u Sandžaku trenutno deluje, bar na papiru, dvanaest registrovanih političkih partija bošnjačke nacionalne manjine. Njihova istorija obuhvata više od tri decenije političkog organizovanja Bošnjaka, a sedišta većine ovih stranaka nalaze se u Novom Pazaru, što potvrđuje ulogu ovog grada kao političkog centra regiona.
Prema podacima iz zvaničnog Registra političkih stranaka, najstarija među bošnjačkim partijama je Sandžačka demokratska partija (SDP), osnovana 17. avgusta 1990. godine. Iako formalno registrovana kao prva, u stvarnosti proces bošnjačkog političkog organizovanja u Sandžaku započeo je osnivanjem Stranke demokratske akcije Sandžaka (SDA Sandžaka), što potvrđuje i istorijski kontinuitet njenog delovanja.
Sandžačka demokratska partija (SDP) prepoznata je po zagovaranju ideje multietničke saradnje i modernizacije Sandžaka. Njen osnivač i dugogodišnji predsednik bio je Rasim Ljajić, dok je sadašnji predsednik Samir Lekić.
S druge strane, Stranka demokratske akcije Sandžaka (SDA Sandžaka), prema podacima iz registra osnovana 21. avgusta 1996. godine, predvođena je dr Sulejmanom Ugljaninom.
To je jedna od najstarijih i politički uticajnijih bošnjačkih stranaka, koja je tokom više od tri decenije imala ključnu ulogu u oblikovanju odnosa između Beograda i Sandžaka, kao i u zastupanju interesa Bošnjaka u državnim institucijama Srbije.
Krajem devedesetih, tačnije 17. oktobra 1999. godine, osnovan je Narodni pokret Sandžaka (NPS), čiji je zastupnik Džemail Suljević. Ovaj pokret se u političkom životu Sandžaka izdvojio zahtevima za veću autonomiju regiona i snažnijom zaštitom prava bošnjačkog naroda u okviru Srbije.
Narodni pokret Sandžaka je u to vreme predstavljao izraz nezadovoljstva postojećim odnosom države prema Sandžaku i zalagao se za institucionalno prepoznavanje specifičnosti ovog prostora.
Početkom 2000-ih, 28. januara 2001. godine, osnovana je Stranka za Sandžak (SZS), na čijem je čelu i danas Fevzija Murić. U svom političkom programu SZS posebno naglašava borbu za afirmaciju prava Bošnjaka, unapređenje lokalne samouprave i jačanje regionalnog razvoja. Stranka se tokom godina profilisala kao umerena politička opcija koja zagovara dijalog i saradnju, ali je poslednjih godina njeno članstvo utopljeno u Sandžačku demoraktsku partiju.
Nekoliko godina kasnije, 18. oktobra 2009. godine, formirana je Sandžačka narodna partija (SNP), koju je osnovao Mirsad Đerlek, a danas je predvodi Latif Đerlek. SNP je u početku delovala kao regionalna partija sa naglašenim razvojnim i građanskim karakterom, ali je kasnije kolektivno pristupila Srpskoj naprednoj stranci (SNS).
Osnivač stranke, Mirsad Đerlek, danas je član Glavnog odbora SNS i državni sekretar u Vladi Srbije, što ukazuje na prelazak ove partije iz regionalne u državnu političku sferu.
Iz Prijepolja potiče Demokratska partija Sandžaka (DPS), osnovana 29. avgusta 2007. godine, na čijem je čelu Zulkefil Sadović. Stranka se u svom delovanju zalaže za ravnomeran razvoj svih sandžačkih opština i očuvanje kulturnog identiteta Bošnjaka, nastojeći da se glas manjih sredina u regionu jednako čuje u političkom životu.
U Novom Pazaru je 2003. godine osnovana Sandžačka alternativa, koju je predvodio Tarik Imamović. Nakon preregistracije, iz nje je proistekla Sandžačka liberalna stranka (SLS), čiji je zastupnik Hivzo Škrijelj.
Nova generacija političkih inicijativa pojavila se 2010. godine osnivanjem Bošnjačke demokratske zajednice (BDZ), koju je predvodio Emir Elfić. Osnivanje ove stranke inicirao je muftija Muamer Zukorlić, sa ciljem da se bošnjačkoj politici unese svež pristup zasnovan na moralnim principima, obrazovanju i društvenoj obnovi. BDZ je u to vreme okupila mlađu i obrazovaniju generaciju aktivista i intelektualaca.
U januaru 2012. godine osnovana je Bošnjačka narodna stranka (BNS), na čijem je čelu Mujo Muković. BNS je svoje političko delovanje usmerila na saradnju sa državnim institucijama, promovisanje dijaloga i partnerstva, te uključivanje Bošnjaka u politički i društveni život Srbije kroz konstruktivno učešće u vlasti.
Mujo Muković i njegova stranka su jedina politička partija iz Sandžaka koja je podržala Tomislava Nikolića za predseničkog kandidata na izborima 2012. godine. Predsednik ove stranke je kasnije bio i državni sekretar.
Jedna od aktuelnih bošnjačkih partija jeste Stranka pravde i pomirenja (SPP), koju je 2013. godine osnovao rahmetli Muamer Zukorlić, a danas je vodi njegov sin Usame Zukorlić. Prethodnica ove stranke bila je Bošnjačka demokratska zajednica Sandžaka, formirana nakon raskola između muftije Zukorlića i Emira Elfića. SPP je svoju političku filozofiju zasnovala na idejama moralne obnove, pravde i pomirenja.
Političku sliku Sandžaka u novije vreme dopunjava Bošnjačko-srpski savez (BOSS), osnovan u decembru 2022. godine, sa sedištem u Beogradu, na čijem je čelu Samir Tandir. BOSS nastoji da prevaziđe etničke podele i da kroz zajedničke razvojne projekte jača saradnju između Bošnjaka i Srba, promovišući ideju suživota i političkog realizma.
Najmlađa partija u bošnjačkom političkom spektru jeste Stranka budućnosti i razvoja (SBR), osnovana 21. aprila 2024. godine, koju predvodi Ferid Bulić. Kao najnovija politička organizacija bošnjačke zajednice, SBR u prvi plan stavlja teme ekonomskog napretka, a prvi politički rezultat ostvarila je u Sjenici.
Politička scena Sandžaka danas odražava složenu i višeslojnu realnost. Iako je formalno registrovano dvanaest bošnjačkih političkih stranaka, njihovo poreklo i ideološke osnove u velikoj meri se svode na dva izvora – političko delovanje Sulejmana Ugljanina i njegove Stranke demokratske akcije Sandžaka (SDA Sandžaka), te Rasima Ljajića i Sandžačke demokratske partije (SDP). Upravo iz njihovih struktura, kroz raskole, neslaganja, ali i promišljene političke strategije, potekla je većina kasnije osnovanih partija.
Brojne bošnjačke političke organizacije nastajale su kao rezultat nezadovoljstva unutar matičnih stranaka, ali i kao pokušaj stvaranja novih političkih aktera koji bi zauzeli prostor između postojećih lidera. Taj proces je doprineo bogatstvu političkog pluralizma, ali i izraženoj fragmentaciji bošnjačkog političkog korpusa, čime je često oslabljena njegova institucionalna snaga i jedinstvo u delovanju.
Nakon smrti muftije Muamera Zukorlića, politička dinamika Sandžaka dobila je novu dimenziju. Umesto konsolidacije, usledila je dalja diferencijacija – formirane su dve nove političke stranke, jedna sa sedištem u Beogradu, a druga u Novom Pazaru, dok je u istom periodu nastala i nevladina organizacija Građanski pokret Sandžaka koja, iako formalno nije politička partija, aktivno učestvuje u političkom životu. Svi osnivači navednih partija bili su u vrhu političkog pokreta koji je vodio Muamer Zukorlić.
Političko organizovanje Bošnjaka u Sandžaku i dalje se kreće između težnje ka jedinstvu i realnosti trajne podeljenosti. Uprkos višestranačkom bogatstvu, suštinska potreba za stabilnim političkim jedinstvom i zajedničkim delovanjem ostaje ključni izazov savremene bošnjačke politike.
Međutim, ostaje otvoreno pitanje – koliko su od svega toga stvarne koristi imali Bošnjaci, odnosno građani Sandžaka? Da li je višedecenijsko političko delovanje brojnih partija donelo konkretan napredak u svakodnevnom životu ljudi, ili je sve ostalo u okvirima partijskih nadmetanja i ličnih ambicija?
Time se, zapravo, razotkriva suština problema, prevelika koncentracija energije na političke oblike i nazive, a premalo na suštinu delovanja, rezultate i dugoročne koristi za građane Sandžaka.
