U godini u kojoj se obeležava sto godina od osnivanja Velike medrese u Skoplju, u Sjenici je održana promocija kapitalnog istorijskog dela „Velika medresa u Skoplju – stasavanje jedne generacije“, autora dr. Izeta Šabotića, redovnog profesora na Univerzitetu u Tuzli. Ovaj događaj ponovo je otvorio pitanje stvarnog značaja Velike medrese, koja nije bila samo obrazovna ustanova, već i političko i nacionalno uporište bošnjačkog naroda.
Suprotno očekivanjima tadašnjeg režima, pa i pojedinih krugova unutar Islamske zajednice, Medresa je iznedrila generaciju koja je izgradila sopstveni put i razvila poglede daleko izvan nametnutih državnih okvira. Zbog snažnog društvenog angažmana svojih učenika, često je nazivana i „Crvenom medresom“.
Tokom svojih 16 godina postojanja (1925–1941), Velika medresa formirala je jezgro bošnjačke intelektualne elite, učitelje, pravnike, profesore i društvene delatnike – generaciju koja je svojim znanjem i stavom nadrasla istorijsko vreme u kojem je živela. Vek kasnije podsećanje na tu školu predstavlja hrabrost jednog naroda da obrazovanjem sačuva svoj identitet, dostojanstvo i političku svest.
Univerzitetski profesor i istoričar Redžep Škrijelj ističe da je Velika medresa imala presudan značaj za razvoj muslimanskog školstva na prostorima današnje Severne Makedonije, Kosova, Sandžaka, Crne Gore i Bosne i Hercegovine. Prema njegovim rečima, upravo iz njenog obrazovnog okrilja potekao je veliki broj istaknutih intelektualaca iz različitih oblasti nauke, kulture i politike.
Škrijelj podseća da se Medresa razvijala u uslovima duboke neprosvećenosti, zasenjene verskim razlikama, progonima i stradanjima muslimana, kao i društveno-političkom konfuzijom koja je otežavala komunikaciju sa novouspostavljenom državom. “Ova knjiga pruža validne odgovore o istorijskom značaju školstva i obrazovno-vaspitnoj politici Velike medrese Kralja Aleksandra I, koja je, kroz administrativni aparat i tzv. ‘režimske Bošnjake’, bila pomno nadzirana i usmeravana”, naglašava Škrijelj.
Posebno ističe političku i nacionalnu svest polaznika Medrese, koji su se snažno odupirali pokušajima različitih asimilatorskih koncepcija da bošnjački, albanski i turski identitet podrede srpskom nacionalnom interesu.
Velika medresa bila je svojevrsni bošnjački ‘Al-Azhar’, institucija koja je prevazilazila verski značaj i imala dubok kulturni i nacionalni uticaj, zaključuje Škrijelj.
Plejada velikih intelektualaca iz bošnjačkog korpusa potiče upravo iz ove škole otuda i naziv ‘pitomci’, koji nije dat slučajno.
Prof. dr Redžep Škrijelj (Foto: Hava)
Kako ističe autor knjige, prof. dr Izet Šabotić, školstvo u Sandžaku, Makedoniji i na Kosovu bilo je na izuzetno niskom nivou u periodu između dva svetska rata. „Bilo je neophodno promeniti takvo stanje, jer je na područjima sa muslimanskom većinom gotovo sasvim nedostajalo srednjih škola, kao i učenika Bošnjaka, Albanaca i Turaka“, naglašava Šabotić.
Prema njegovim rečima, tadašnji beogradski režim tražio je način da utiče na muslimansko stanovništvo ovih krajeva i učini ga politički „prihvatljivim i pouzdanim“. Jedno od rešenja bilo je osnivanje versko-svetovne srednje škole pod potpunim nadzorom vlasti – Velike medrese Kralja Aleksandra u Skoplju. Iako je u početku bila zamišljena pre svega za Albance i Turke, sam naziv i pokroviteljstvo kralja trebalo je da pošalju poruku državne zaštite i autoriteta.
„Međutim, politički i verski lideri Albanaca i Turaka odbili su da podrže ovu školu, uverenja da će dovesti do nacionalnog otuđenja njihove dece. Poseban otpor iskazan je prema nastavnom kadru kojem su pripisivali uticaj ‘bošnjaštva’“, napominje Šabotić.
Uprkos takvim otporima, većinu učenika ipak su činili Bošnjaci iz Sandžaka, koji su u Medresi prepoznali retku priliku za obrazovanje i napredak. Mnogi od njih su se u tom periodu izjašnjavali kao Jugosloveni, jer je i državni cilj bio da ih integriše u ideju „jugoslovenstva“.
Velika medresa imala je najobimniji nastavni program u tom dobu – čak šest stranih jezika. Ona je postavila temelje bošnjačkog intelektualnog tkiva, što se jasno pokazalo nakon Drugog svetskog rata“, objašnjava Šabotić.
Više od 180 medresanata priključilo se Narodnooslobodilačkom pokretu, a mnogi su bili predvodnici ustaničkih pokreta u Sandžaku. Nakon rata, bivši učenici Medrese preuzeli su značajne uloge u prosveti, sudstvu, javnoj upravi i visokom obrazovanju.
„Da budem jasan – nakon Medrese, gotovo svi su nastavili školovanje i završili fakultete. To je bila generacija koja je prevazišla vreme u kojem je živela i stvarala. Za njihovu intelektualnu i profesionalnu snagu, Velika medresa bila je ključna podloga“, zaključuje prof. Šabotić.
Međut poznatim medresantima Velike medrese bili su Muhamed Abdagić, Rifat Burdžović, Ćamil Sijarić, Kasim Hadžić, Sulejman Mašović, Muhamed Musić i drugi.
Veliku medresu u Skoplju pohađao je i značajan broj medresanata iz Novog Pazara, kao što su: Dražanin Mehmed Muratović Vehbija, Hudović Murat, Hodžic Sejdulah, Šehović Derviš, Hadžihamzic Nazmija, Nokić Said, Jablaničanin Džemail, Šehovic Jakub, Hasković Zenun, Čolović Hajro, Melić Riza, Selmanović Riza, Šehovic Dervo, Fetahović Zuhdo. Vehbija Hodžić koji je život nakon školovanja proveo u Novom Pazaru i ostavio nemerljiv dopinos lokalnoj istoriji i islamu, takođe je bio medresant, kao i Mehmed Bejtić, iz Bijelog Polja, kasnije predsednik opštine Novi Pazar, u godini kada grad posećuje i Josip Broz Tito.
Velika medresa Kralja Aleksandra u Skoplju bila je osnovana s jednom namerom, ali su generacije njenih medresanata preokrenule prvobitnu ideju i ostavile neizbrisiv trag u vremenu, jer je upravo ta škola učvrstila intelektualno tkivo, ponajviše među Bošnjacima, i time izgradila temelj moderne bošnjačke svesti.
